مطلب آن است كه اصول عمليه در طول ادلّهء اجتهاديه‌اند و مادامىكه دسترسى به امارات داريم ، يعنى راه رسيدن به واقع به روى ما باز است ، نوبت به اصل عمليه نمىرسد . اصل عمليه وظيفه‌اى است براى حالات فوق‌العاده نه حالت اولى . . . ثمرهء مطلب : اگر مجتهدى بعد الفحص و اليأس عن الظفر بالدليل به اصول عمليه عمل كند و مخالف واقع درآيد در پيشگاه الهى معذور است ، ولى اگر قبل الفحص و اليأس به سراغ اصول رود و در خلاف واقع بيفتند ، هيچ عذر و بهانه‌اى در بارگاه حضرت حق نخواهد داشت . نكتهء دوازدهم : مثال‌هاى متنوع و متعدد براى هريك از انواع مختلف اصول عمليه : الف . اصالة البراءة كه شامل سه بخش است : 1 . شبهه تحريميه كه خود چهار قسم دارد : اول . منشا شبهه فقدان نص باشد . مثلا نمىدانيم كه آيا شرب توتون در اسلام حرام است يا خير ؟ منشا شبهه فقدان نص است . دوم . منشا شبهه اجمال نص باشد . مثلا غنا در اسلام حرام است . اما آيا صوت مطرب مرجع غناست يا خصوص صوت مطرب يا مرجع ؟ يا مثلا نهى از مولى صادر شده ، ولى ما قائليم به اشتراك لفظى بين حرمت و كراهت ، لذا نمىدانيم اين عمل حرام است يا نيست . منشا شبهه اجمال نص است . سوم . منشا شبهه تعارض نصين باشد . مثلا حديثى مىگويد شرب توتون در اسلام حرام است ، و حديث ديگر مىگويد حرام نيست . اين دو حديث با يكديگر متعارض‌اند و تعارض منشا شبهه شده است . چهارم . منشا شبهه امور خارجيه باشد ؛ كما إذا شك فى حرمة مايع او اباحته للتردّد فى انّه خمر أو خلّ ، و فى حرمة لحم للتردّد بين كونه من الشاة أو من الارنب . 2 . شبهه وجوبيه كه شامل چهار است : اول . منشا شبهه فقدان نص باشد ، مثل : « إذا ورد خبر ضعيف أو فتوى جماعة بوجوب فعل كالدعاء عند رؤية الهلال و كالاستهلال فى رمضان . . . » كه نص معتبرى نداريم و امر بر ما مشتبه شده است .